Reflexiones en torno a la creatividad: Hangout #CREA_INTEF

El pasado jueves 24 de octubre fui invitada a participar en un hangout en directo del curso "Creatividad, diseño y aprendizaje mediante retos", del que podéis leer varias entradas en el blog. Comenté en su momento que me pareció un  curso de calidad e interesante y de hecho lo he recomendado a varios compañeros. A nivel personal, me ha seguido aportando una vez terminado al seguir al equipo pedagógico en redes sociales a través del hashtag #CREA_INTEF, ya que a menudo comparten lecturas y recursos de interés que me gusta ojear.

Así que esta nueva oportunidad de extender el aprendizaje a través de una conversación de poco más de una hora con mis tutores del curso,  Blanca Cañamero, Azahara García y Luis López Cano fue un verdadero placer.

Aquí dejo el vídeo en esta bitácora de aprendizaje, así como el un pequeño resumen visual del debate. Reitero las gracias al equipo por la invitación y la oportunidad, ¡ha sido un placer!

Ideas para traballar arredor da figura de Antón Fraguas

Gustoume moito a iniciativa de Lorna Levack de pedir ao universo Twitter que lle dese ideas de actividades para facer en torno a Shakespeare con motivo do día do libro. Combinou todas as propostas nunha imaxe que podedes ver neste chío.

A raíz desa idea, adaptei a imaxe levándoa ao noso contexto e ao vindeiro Día das Letras Galegas, que está adicado a Antón Fraguas. Oxalá vos sirva de inspiración!

Xornada de EDUlingüe

O pasado sábado 4 de maio tivo lugar a Xornada EDUlingüe+. Experiencias en linguas estranxeiras. O programa foi moi completo, abarcando relatorios, experiencias e comunicacións centrados en diferentes dimensións da lingua e achegamentos didácticos ao seu ensino.

A sesión da mañá abriuse, despois da inauguración polas autoridades, cunha versión do Ne me quitte pas de Jacques Brel a cargo de dous novos talentos (non dei anotado os seus nomes), marcando o carácter multilingüe da xornada.

Phil Ball,  referente no achegamento CLIL/AICLE guiounos polo proceso de mestura no que debe entrar calquera docente, case a modo de DJ, para equilibrar contidos lingüísticos, conceptuais e procedimentais. 

Na seguinte franxa horaria había tres opcións. Algúns de nós escoitamos a Robin Walker, de quen vos falara xa nesta anterior entrada a raíz dun curso del ao que asistín. Robin fixo un repaso rápido por todas as fases do traballo por proxectos, así como un resumo dos seus beneficios para o alumnado.

A última sesión da mañá foi moi motivadora, pois consistiu nunha mesa redonda moderada por Noemí Álvarez na que participaron Álex, Andrea, Óscar e Alberto, catro antigos alumnos de seccións bilingües ou centros plurilingües. É certamente inspirador escoitar de boca do propio alumnado os aspectos que lle atraen das materias que se ensinan noutra lingua e ver a proxección de futuro que lles ofrecen. 

A tarde dividiuse en diferentes obradoiros e unha plenaria. No meu caso, fun a un sobre recursos CLIL para primaria, impartido por Lola R. Garay,  que presentou sobre todo rutinas e xeitos de facer andamiaxe lingüística. O segundo obradoiro estivo a cargo de Pablo Reboleiro e nel levamos a cabo diferentes dinámicas que nos recordaron como contribúe o teatro a experimentar coa lingua/linguaxe (ton de voz, linguaxe corporal, postura, etc) , a estimular a creatividade, e a mellorar o ambiente da clase.

Constantine Ioannou convidounos a reflexionar na súa conferencia sobre o peso da lingua, a necesidade de integrar as destrezas e escalonar o ensino do vocabulario e as tarefas en termos de complexidade (Bloom). 

Como broche final, David Ruiz, que xa me gustara en Valladolid no congreso de linguas e internacionalización, levou a cabo unha actividade ludificada na que nos implicou a todos os asistentes para resumir as conclusións da xornada.

A maiores, foi un verdadeiro luxo poder ter a Pedro Cifuentes facendo a facilitación gráfica da xornada. É un artista e dá gusto poder contar con ese acompañamento visual extra. 

Pola miña parte, deixo tamén aquí a síntese do que me levo no peto desta experiencia de aprendizaxe.

Pensamento visual (I)

Estou a facer un curso presencial que é un soño feito realidade: S1801076 - Pensamento visual (visual thinking) como estratexia de aprendizaxe. Consta de 15 horas presenciais -divididas en 5 sesións intensas de 3 horas ou 3 e media cada unha- e 5 horas de traballo na Rede.

Digo que é un soño feito realidade porque me interesa moito a temática, ando a explorala desde hai pouco máis dun ano (algo contei por aquí) e aparte do que se me vai ocorrendo para levar á aula, encántame a nivel persoal e gozo deste xeito de tomar apuntamentos nos cadernos que sempre me acompañan. Alén disto, as persoas relatoras son un engado, porque as tres, Garbiñe Larralde, Clara Cordero e María Pereiro son referentes para min e aprendo moito delas polo que van compartindo nas redes (tanto dos recursos como do seu xeito de facer os mapas visuais).

As dúas primeiras sesións con Garbiñe Larralde estiveron moi ben estruturadas e gustoume moito a maneira en que traballamos. Organizounas de tal xeito que na primeira parte facía un pequeno quecemento / introdución aos aspectos a tratar; logo aprendemos facendo, experimentando (ben en grupos, ben individualmente) e por último convidounos a facer un exercicio de metacognición incitando á reflexión.

Obviamente, unha cousa é vivenciar a sesión, experimentar o traballo en grupo e interactuar cos compañeiros, e outra deixar constancia desa aprendizaxe por escrito, pero de seguido tento recoller aqueles aspectos que a min me resultaron de especial utilidade.

• Indo ás orixes do pensamento visual, foi moi interesante o repaso histórico retrocedendo á cova de Armintxe, á columna de Trajano, ás vidreiras góticas, ou os cadernos de Da Vinci; así coma a exploración do cruce con outras disciplinas como o cine (storyboards), a literatura (cómic) ou a arte (graffiti). En España, Garbiñe comentounos que No me cuentes historias... ¡dibújamelas! foi un proxecto pioneiro o dela e de Ramón Besonías. 
• Gustoume o énfase que Garbiñe puxo na definición do pensamento visual a través do que NON é:
• "Non é unha metodoloxía, é unha ferramenta"
• "Non é arte"
• "Non é tampouco traducir cada palabra nun debuxiño"
• Foi moi gratificante desconectar de Dona Renacemento e esa obsesión con facer todo perfecto e colocarnos en "modo avión", debuxando ao revés, podendo calcar, copiar e tunear. De feito, non nos fixo nin a primeira apreciación ao respecto da calidade ou comprensibilidade dos nosos "debuxos".
• Traballamos a organización, o equilibrio entre texto e imaxe, a capacidade de síntese e a poética. Todas as tarefas ían encamiñadas a unha mellora e perfeccionamento de prototipos sucesivos que fomos facendo nun proceso pautado de pensamento de deseño (design thinking). O traballo foi maiormente autónomo da persoa ou do grupo, con Garbiñe guiándonos ou reconducindo cando compría e tamén recordándonos que "Si tu primer prototipo no te da vergüenza, es que has trabajado demasiado en él".
• A avaliación  foi constante, ben a través de dianas ou  de reflexións individuais ou conxuntas, implícitas (Logramos recoller as ideas principais? Hai equilibirio entre imaxe e texto? Faise un uso variado e equilibrado dos elementos? Seguen unha dirección lóxica?) ou explícitas (Dámonos conta de que a avaliación é un exercicio de poder? Se aprendemos do erro, por que temos tanto medo a equivocarnos? Temos clara a diferencia entre avaliar e calificar?). 
• Encántame a humildade de Garbiñe, unha profesional que nos ensina a apreciar o proceso, o feito de que estamos en continuo crecemento, que todo é mellorable, pero tamén hai que saber parar e dar un traballo por pechado.

"Tu mejor maestro es tu último error"

(Ralph Nader)

"El dibujo es casi una coreografía. El escenario es nuestra hoja de papel"

(Garbiñe Larralde)

Estou desexando continuar coas sesións con Clara e María, xa vos irei contando, pero mentres tanto, déixovos estes recursos para investigar máis:

• A páxina web de Garbiñe na que xenerosamente fai dispoñibles recursos descargables (barallas, prácticas dos elementos, contedores, etc): Dibujar para aprender. Visual thinking en educación 
• Mónica López,  enfermeira que usa o pensamento visual dentro do ámbito da medicina; e Mónica Lalanda, médico, bioeticista e ilustradora que recibiu un premio por Sibyl hace un viaje muy especial, no que conta a historia dun marciano que sufre de asma e viaxa á terra en busca de axuda.
• O libro La evaluación como aprendizaje, de Miguel Ángel Santos Guerra.
• Draw My Life, unha ferramenta para facer unha biografía visual.

Apuntamentos visuais (III)

Aínda que hai tempo que non paso pola bitácora para falar de apuntamentos visuais, seguimos niso e vou subindo os resumos que fago de charlas, eventos ou documentais ao Twitter co cancelo #apuntamentosvisuais. Mantéñome na miña preferencia polas ferramentas analóxicas, pero continúo experimentando coas dixitais, sobre todo co Sketchbook que no seu día me recomendara o compañeiro Jesús García.

 

Segue sendo gratuíto pero agora require o rexistro en Autodesk. No apartado de "Educación" indican que:

Creemos en la educación. Si es estudiante, profesor o una institución educativa, podrá obtener todo el potencial de SketchBook for Enterprise de forma gratuita durante tres años. Disponible para la mayoría de plataformas y dispositivos.

Así que durante tres anos temos esa opción. O certo é que os apuntamentos feitos en dixital ofrecen a posibilidade de editar e mellorar moito a calidade do produto final e non cómpre dominar a ferramenta de xeito avanzado para facer algo aceptable. A non ser que un/ha estea facendo "graphic recording" en directo, sempre podemos traballar nunha versión previa que logo podemos perfeccionar e enriquecer con máis tempo a posteriori.

Mellorar os apuntamentos é algo que fan (e aconsellan) a maioría dos sketchnoters, coma Rob Dimeo. En Essentially Elastic  (blog moi recomendable,  por certo) describe a súa experiencia tomando apuntamentos visuais de charlas científicas e indica a importancia de refinar as notas despois da conferencia e antes de compartilas.

Neste sentido, deixo un pequeno videotitorial cun par conselliños básicos que nos poden resultar útiles:

• Engadir capas pode ser interesante. Descubrino por accidente, como adoita pasar nestes casos que un vai fedellando na aplicación e vendo as súas posibilidades. Aínda que aquí se explica en detalle, en definitiva o que permite é que engadamos imaxes; guías (liñas ou círculos) para escribir o noso texto; ou mesmo as sombras e detalles dos debuxos e letras sen alterar para nada a capa que contén o noso borrador orixinal. Non hai que esquecer, iso si, en que capa estamos en cada momento, e empregar a icona do candadiño para pechar as que non queremos modificar.

• Trazar os contornos dun retrato tamén nos pode vir moi ben. Engadimos unha nova capa cunha fotografía e simplemente perfilamos os trazos básicos. 

Resumo do Horizon Report (Educause)

Veño de descubrir  Educause e aquí vos comparto un breve resumo dos achádegos.

Que é Educause

 

EDUCAUSE preséntase na súa web como unha asociación sen ánimo de lucro cuxa misión é darlle adianto á educación superior a través do uso das tecnoloxías da información.

Creouse no 1998 a través dunha fusión entre CAUSE e Educom, dúas asociacións profesionais, e naceu coa intención de:

• ofrecer unha colección coherente e coordinada de programas relacionados coa tecnoloxía;
• desenvolver servizos globais para apoiar aos profesionais socios;
• prover un liderado unificado en aspectos lexislativos clave tocantes á educación superior.

Sintetizan a súa misión deste xeito: "advance higher education through the use of information technology" e para cumprila levan a cabo investigación centrada nos desafíos derivados do uso da tecnoloxía e na comprensión das necesidades relacionadas con ela. 

Horizon Report Preview

Veñen de publicar unha sinopse do Horizon Report Preview (2019) que resume as tendencias educativas e desafíos futuros no ámbito da tecnoloxía educativa. Esas tendencias clave agrúpanse en 3 grupos, segundo sexan a longo, medio e curto prazo.

As primeiras, que se preve que sexan esenciais nos vindeiros 5 anos ou máis son:

• A redefinición do xeito en que funcionan as institucións, máis centradas no éxito do alumnado. Para iso cómpre prestar atención á súa diversidade e ás características específicas do que se chama o "new majority learner", un aprendiz de maior idade, con cargas familiares e laborales.
• Titulacións modulares e disgregadas. A formación universitaria parece moverse cara a un modelo flexible de aprendizaxe mixta (presencial e en Rede) no que o alumnado pode construír o seu propio grao no cada un dos módulos se certifique con insignias e certificados que evidencien a aprendizaxe.

 As tendencias a medio prazo, cuxa adopción se predi para un prazo de entre 3 e 5 anos, son as seguintes:

• Avance nas culturas da innovación. Co fin de mellorar as experiencias educativas prevese a proliferación de espazos que fomenten a experimentación como venture labs (campos de emprendemento), incubadoras de innovación e outras asociacións co mundo empresarial. A base é a provista por John C. Maxwell (2000) e o seu concepto do "failing forward", é dicir, usar o erro como impulso para o progreso.
• Maior énfase na medición da aprendizaxe, promovendo a cooperación e interacción coas unidades de investigación institucional para ter un achegamento ao ensino, orientación e aprendizaxe baseado en datos.

Formúlanse tamén as prioridades máis inmediatas para o vindeiro par de anos:

• Redeseño dos espazos de aprendizaxe para facilitar a aprendizaxe activa e a colaboración sobre todo a través de contextos do que chaman realidade extendida (extended reality (XR)), ese continuo entre entornos reais e virtuais xunto coas interaccións humano-máquina xerados por ordenadores e wearables.
• Deseños de aprendizaxe mixta máis ricos, personalizados e adaptables, centrados no alumno e orientados á colaboración.

Finalmente preséntase unha serie de desafíos cunha gradación de máis ou menos solucionables, entre os cales se contan: a mellora da fluidez dixital; a demanda de expertos en deseño dixital e instrucional; a fenda académica; a necesidade de repensar o desenvolvemento profesional docente; a aprendizaxe móbil de calidade; e as implicacións dos asistentes virtuais, o blockchain ou a intelixencia artificial en termos de seguridade e privacidade.

 

Idiomas y Afectividad (V): Reflexión final

Aunque de manera un poco atropellada para mí por no haber gestionado bien los tiempos, llegamos al final del MOOC "Aprendizaje de lenguas sin fronteras: multimodalidad y factores afectivos en la enseñanza de idiomas" que comenzó hace apenas un mes. 

Cierro esta serie de entradas con una reflexión final sobre la experiencia de aprendizaje, que valoro positivamente. En términos de carga de trabajo, el curso no ha sido demasiado exigente, pues eran tareas que estamos acostumbrados a llevar a cabo en nuestro trabajo como docentes (diseño de actividades y secuencias didácticas, generación de mapas mentales, etc). 

En lo que tiene que ver con el contenido, me ha resultado interesante en general si bien no eran ideas completamente nuevas. El único apartado que desconocía por completo es el que ahonda en la manera en que asimilamos la información según su distribución y estructura en el espacio. Lo recogí en los apuntes visuales en la entrada III. Pienso que es muy práctico y algo a tener en cuenta cuando publicamos información en nuestras redes sociales o diseñamos materiales para el aula. 

Por otro lado, creo que es mejorable la distribución del contenido, pues en los módulos IV y V hay bastante más material adicional (documentos largos además) que en los otros tres. A mí no me ha dado tiempo de leer todo y me ha dado pena, porque realmente son estudios relevantes y necesarios.

Resulta inspirador ver las propuestas de otros docentes y hacer una evaluación de las mismas, pero me parece un poco repetitivo hacer esto en todos los MOOC. No sé si sería posible hacer alguna otra tarea conjunta desde el inicio del curso, aunque fuese en parejas. Entiendo que entra un poco en contradicción con el aprendizaje autónomo y autorregulado, adaptado al ritmo individual de cada estudiante, pero me parece que se enriquecería enormemente el curso con esa dimensión colaborativa.

Termino con una cita de Javier Ávila sacada de uno de los estudios que aparece en este último módulo, y la acompaño de una imagen que no es más que un resumen visual de lo aprendido.

"El aprendizaje se conecta con la emoción cuando, durante el proceso, podemos percibir que la experiencia de aprender es rica sensorialmente e implica al alumno no sólo de cuello para arriba, sino en su dimensión cognitiva, afectiva y física".